Pochod smrti vězňů KL Stutthof

25. ledna 1945 Paul Werner Hoppe, velitel koncentračního tábora Stutthof, vydal rozkaz k evakuaci tábora. Evakuační cesta vedla přes města Mikoszewo, Cedry Wielkie, Pruszcz Gdański, Straszyn, Łapino, Kolbudy, Niestępowo, Żukowo, Przodkowo, Pomieczyno, Luzino, Godętowo do města Lębork. Pochod měl trvat 7 dní.  

V evakuačním rozkaze přikazováno esesmanům lámat všechny zkoušky útěků nebo připravování vzpouru v způsob bezohledný a pří použití střelné zbraně. Určených k evakuaci postaveno v kolony. Na cestu tragického pochodu smrti spolu vycházelo víc než 11 000 osob, což je skoro polovina s 23 984 vězňů nacházejících se toho dne v táboře. Zároveň došlo k evakuaci všech pobočných táborů. Vězňům dáno trochu táborového oblečení a dek a také stravu, na kterou se složilo asi 500 g chleba a asi 120 g margarínu nebo taveného sýra. Většina vyhladovělých vězňů snědla ihned celou stravu, a dál pochodovala bez jídla.

Kolony vězňů denně přejely více než 20 km, brodily se hlubokým sněhem, v temperatuře -20°C. Také vězňové, kteří vyjeli s tábora v dobré tělesné  kondicí, nevyrovnali se obtíží pochody. Vytyčené cesty ve většině obsazovali němečtí civilní obyvatelé a ustupující jednotky Wehrmachtu.  Někteří vůdci měnili cesty a provázeli kolony bočními dráhami, které byly těžší pro přejití.  Často pochodováno nocí. Místa zastávek byly vybírané náhodou. Nebyla připravená lůžka ani jídlo. Vězňové nedostali žádnou stravu přes první 3 dny pochody. Na nocleh byli zavíráni v stodolách a jiných hospodářských stavbách, a také v kostelích v městě Żukowo, Przodkowo, Pomieczyno a Łebno. Kontakt z místním obyvatelstvem byl omezen.  Nejtěžší čas pro vězňů začal 3 až 4 dne pochody, kdy počasí se značně zhoršilo, byl mraz, padal hustý sníh, foukal vítr. Vyčerpání lidí dospělo ke konci. Pořád víc lidí táhla se na konce kolony. Stříleno do lidí, kteří padali na sníh nebo nedosahovali kroku pochodujícím.

Základy evakuačního plánu od začátku nebyly realizované. Nebyla místa, kde bylo možná zorganizovat tzv. evakuační tábory. Ty dříve naplánované zabral Wehrmacht. Brak jídla byl moc bolestivý. Nakonec všechny tábory Říšské pracovní služby (RAD - Reichsarbeitsdienst) v území města Lębork přeměňováno v evakuační tábory. Tábory se nacházely ve městech: Gęś, Krępa Kaszubska, Tawęcino, Rybno, Nawcz, Łówcz, Gniewino a Toliszczek.

V táborech neposkytováno vězňům i těch nejprimitivnějších životních podmínek. Skládaly se z několika dřevěných baráků a hospodářské místnosti. Interiér baráků byl zbaven jakéhokoliv zařízení. Nebyla voda. Tábory neměly také žádné sanitární prostory. Byly to letní tábory pro 100-200 osob. Teď v jedním bydlelo 500 až 2000 vězňů. Těsnost byla velká a nebylo místo, aby vězňové položili se na podlaze. Část z nich na začátku kočovala pod širým nebem. Vládla nečistota, šířily se vši. Tábory nebyly zásobované potravinami. Velitelé  pečováli jen o zásobování pro personál. Pro vězňe zůstaval jen zbytek. V druhé polovině února vězňové byli dáni k dispozici Wehrmachtu, do fortifikáčních činností. Měli tehdy ještě jedno utrpení - těžkou práce. V těch podmínkách tisice věznů bylo zadřených více než 5 týdnů.

Na záčatku března Rudá armáda začala operace pro osvobození měst Gdynia a Gdaňsk. Německá vláda vydala rozkaz k evakuaci, protože nechtěla dopustit, aby vězňové byli osvobození. Schopných k pochodování bylo jen 50-60 procentů. Ostátní byli těžce nemocní a umírající. Zůstali v táborech a zůstatek nařízeno jít dál. Cílovým bodem měly být města Puck a Gdynia, odkud vězni měli být transportováni lodi do Německa. Díky rýchlému náporu Rudé armády nezrealizovano toho záměru.

Bilance evakuaci tábora Stutthof a pobočních táborů je tragická. Hodnotí  se, že ve všech evakuacích vyjádřených od 25. ledna 1945 (v tom také evakuace po moří) hynulo, dle různých informacích  20 000 až 25 000 věznů. Pro mnoho osvobození nebylo záchranou, protože dále umírali z důvodu chorob a vyčerpaní. Obyvatelstvo z územi Kaszub věnoválo se do pomocí věznům, díky tomu nebylo víc oběti. Kromě zákazům a hrozbám ztráty života, doručováno jídlo a oblečení. Pomáhano při útěkách a skrývání uprchlíků.

Paměť o Pochodě Smrti je v regionu Kaszuby živá. Na evakuační cestě nachází se pamatkové  objekty, hřbitovy a místa paměti. Péče o ty místa stále zajišťují  ty, kteří byli přímými svědky a účastníky tamtěch událostí. Teď peče přejímají jejích děti a vnuky.

Zdroj: Janina Grabowska-Chałka,  „Stutthof - hitlerowski obóz koncentracyjny” (Stutthof - Nacistický koncentrační tábor).

ws

Tłumaczenie: Magda Klimek

Cesta pěší evakuaci - expozice Muzea Stutthof.

Cesta evakuaci pobočných táborů - expozice Muzea Stutthof.

Поход Cмерти заключенных концентрационного лагеря Штуттхоф

25 января 1945 года комендант концентрационного лагеря Штуттхоф Пауль Вернер Хоппе выдал распоряжение об эвакуации лагеря. Маршрут эвакуации вел через Микошево, Цедры-Вельке, Прущ Гданьский, Страшин, Лапино, Кольбуды, Нестемпово, Жуково, Пшодково, Помечино, Лузино, Годентово, до Лемборка. Предполагаемое время похода составляло 7 дней. В эвакуационном приказе эсэсовцам четко определено, чтобы «любые попытки побега или подготовки к бунту подавляли самым жестоким образом при применении огнестрельного оружия». Заключенные, предназначенные к эвакуации, выстроились в шеренги. В поход выпустили всего свыше 11 000 человек, то есть почти половина от 23 984 заключенных, находившихся в тот день в лагере. Одновременно началась эвакуация всех подлагерей Штуттхофа. Заключенным раздали часть лагерной одежды  и одеял, а также сухой паек, состоявший из около 500 г. хлеба и 120 г. маргарина или плавленого сыра. Большинство изголодавшихся заключенных съели полученные съестные припасы сразу, продолжая путь без еды.

Колонны заключенных ежедневно проходили более 20 км, бредя по глубокому снегу, при температуре   -20°C. Даже те, которые вышли из лагеря в относительно хорошей физической форме, не были в состоянии справиться с трудностями похода. Заранее назначенные маршруты, в большинстве были уже заняты эвакуированным немецким гражданским населением и отступающими войсками Вермахта. Поэтому некоторые командующие меняли маршрут и вели колонны боковыми дорогами, которые было сложно преодолеть. Иногда приходилось идти ночью. Места остановки выбирались случайно. Ни места для ночлега ни еда не были подготовлены. В течение первых 3 дней похода заключенные не получали никакой еды.  Эсэсовцы закрывали заключенных на ночлег в сараях, больших коровниках и других хозяйственных помещениях, а также в церквях в Жуково, Пшодково, Помечино и Лебно. Контакт с местными жителями был запрещен. Наиболее сложный период для заключенных начался с 3-4 дня похода, когда погода значительно ухудшилась, был мороз, шел густой снег, дул пронзительный ветер. Истощение заключенных дошло до предела. Все больше людей отставало и с трудом двигалось в конце колонны. Упавших в снег и отстававших расстреливали.

Эвакуационный план не был доведен до конца. Не было мест для организации так называемых эвакуационных лагерей. Вермахт занял все заранее запланированные места. Заключенных преследовал голод. В конце концов, все лагеря Имперской службы труда (RAD - Reichsarbeitsdienst) в лемборском повяте преобразовались в эвакуационные лагеря. Эти лагеря находились в местностях: Генсь, Кремпа Кашубска, Тавенцино, Рыбно, Навч, Лувч, Гневино и Толищек.

Заключенные в лагерях не были обеспечены хотя бы наиболее примитивными условиями жизни. Лагеря обычно состояли из нескольких деревянных бараков и хозяйственного помещения. Внутри бараки были лишены какого-либо оборудования. Не было воды и медико-санитарного обеспечения. Это были летние лагеря, предназначенные для 100-200 человек, но во время эвакуации каждый из них был набит по 500-2000 заключенных. Ввиду тесноты у заключенных не было достаточно места, чтобы ложиться на полу. Часть из них по ночам кочевала под открытым небом. Везде царила грязь, распространялись вши. Лагеря не снабжались едой. Коменданты заботились исключительно о снабжении для своей команды, заключенным предназначались остатки. Во второй половине февраля заключенных сдали в распоряжение Вермахта для постройки полевых фортификаций. Таким образом у заключенных появилась очередная мука – тяжелая работа.  Тысячи заключенных находились в таких условиях свыше 5 недель.

 В начале марта советские войска приступили к операции, целью которой являлось освобождение Гдыни и Гданьска. Оказалось, что только 50-60 % заключенных было в состоянии дальше идти вперед. Остальные тяжело болели или были на грани смерти. Таких заключенных оставили в лагерях, остальным было приказано отправиться в путь. Пунктом назначения был Пуцк и Гдыня, откуда заключенных должны были транспортировать кораблями вглубь Германии. Благодаря быстро продвигающемуся наступлению советских войск, этот план не осуществился. Оставшиеся в живых были освобождены Красной армией.

Итог эвакуации Штуттхофа и его подлагерей был трагичный. Считается, что во всех эвакуациях, проведенных с 25 января 1945 г. (в том числе в эвакуациях морским путем) погибло от 20 000 до 25 000 заключенных. Для многих их них освобождение не было спасением, потому что по-прежнему умирали от голода, из-за болезней и истощения. Жертв было бы безусловно больше, если бы не самоотверженность кашубского населения, помогавшего заключенным. Несмотря на запреты и угрозы смерти, кашубское население снабжало двигавшихся вперед едой и одеждой, а также помогало в побегах и укрывало беженцев.

Память о Походе смерти в регионе Кашубы до сих пор жива. На пути эвакуации находится много мест памяти погибшим заключенным и кладбищ. До сих пор живые свидетели тех дней ухаживают за этими местами. Сейчас все чаще их дети и внуки берут на себя эту заботу.

Источник: Janina Grabowska-Chałka,  „Stutthof - hitlerowski obóz koncentracyjny”.

ws

перевод: Joanna Szymańska

Todesmarsch der Häftlinge des KZ Stutthof

Am 25. Januar 1945 ordnete der Kommandant des Konzentrationslagers Stutthof, Paul Werner Hoppe, die Evakuierung des Lagers an. Der Evakuierungsweg führte über Mikoszewo, Cedry Wielkie, Pruszcz Gdański, Straszyn, Łapino, Kolbudy, Niestępowo, Żukowo, Przodkowo, Pomieczyno, Luzino, Godętowo bis zum Lębork. Man plante einen 7-tägigen Marsch. In der Evakuierungsanordnung wurde deutlich gemacht, dass die SS-Männer „alle Fluchtversuche oder Widerstandsvorbereitungen rücksichtslos mit Feuerwaffe niederschlagen sollten“. Die Häftlinge wurden in Marschkolonnen eingeteilt. Auf den Weg des tragischen Marsches wurden insgesamt 11 000 Personen geschickt, also fast die Hälfte von den 23 984 Häftlingen, die sich an diesem Tag in dem Lager befanden. Mittlerweile wurden alle Stutthof-Außenlager evakuiert. Die Häftlinge bekamen Kleidung und Decken, dazu noch Proviant, der aus za. 500 g Brot, 120 g Margarine oder Streichkäse bestand. Die meisten Häftlinge waren so hungrig, dass sie die erhaltene Nahrung sofort aßen. Weiter mussten sie ohne den Proviant gehen.

 

Die Häftlinge mussten täglich über 20 km gehen, dabei stapften sie durch den Schnee, die Temperatur war -20 Grad. Sogar für diejenigen, die das Lager in einer relativ guten Kondition verließen, war der Marsch zu anstrengend. Die Wege, die man früher gewählt hatte, besetzten meistens die deutsche Zivilbevölkerung, die evakuiert wurde, und die Wehrmachteinheiten, denen Rückzug befohlen wurde. Deshalb wechselten manche Kommandanten die Wege, indem sie die Marschkolonnen durch Seitenstraßen, die schwieriger zu überqueren waren, führten. Oft marschierte man in der Nacht. Halteplätze wurden zufällig gewählt. Man hatte weder Übernachtung noch Verpflegung besorgt. Während der ersten 3 Tage des Marsches bekamen die Häftlinge nichts zum Essen. In der Nacht wurden sie in Scheunen, großen Ställen, anderen Bauernhofräumen, auch in  Kirchen in Żukow, Przodkowo, Pomienczyn und Łebno geschlossen. Es wurde ihnen verboten mit der lokalen Bevölkerung Kontakt aufzunehmen. Die schwierigste Periode für die Häftlinge begann am 3.-4. Tag des Marsches als das Wetter sich verschlechterte. Es wurde frostig, es schneite stark und der Wind blies. Die Marschierenden waren völlig erschöpft. Immer mehr Menschen schleppten sich am Ende der Kolonnen. Diejenigen, die auf den Boden fielen und mit den Marschierenden den Schritt nicht halten konnten, wurden erschossen.

Den Evakuierungsplänen folgte man von Anfang an nicht. Es gab keine Plätze, wo man sog. Evakuierungslager aufschlagen konnte. Die geplanten Plätze waren früher von Wehrmacht besetzt worden. Der Mangel an der Nahrung verschlechterte die Situation. Letztendlich wurden alle RAD-Lager (RAD – Reichsarbeitdienst) im Kreis Lębork in Evakuierungslager umgewandelt. Diese Lager befanden sich in folgenden Städten: Gęś, Krępa Kaszubska, Tawęcino, Rybno, Nawcz, Łówcz, Gniewino und Toliszczek.

In diesen Evakuierungslagern wurden für die Häftlinge nicht einmal primitive Lebensbedingungen geschaffen. Es gab da normalerweise ein Paar hölzerne Baracke und Bauernhofsräume. In den Baracken gab es weder Ausstattung noch Wasser. Es stand auch kein Bad zur Verfügung. Das waren Lager, die für 100-200 Personen bestimmt waren. In solchen Lagern wurden 500-2000 Häftlinge geschlossen. Es war zu eng, als dass die Häftlinge sich auf den Boden hätten legen können. Ein Teil von ihnen lagerte anfangs unter freiem Himmel. Es war schmutzig, die Läuse verbreiteten sich. Für die Lager wurde die Nahrung nicht besorgt. Die Kommandanten sorgten für die Nahrung nur für sich. Die Häftlinge bekamen die Reste. In der zweiten Hälfte Februars wurden die Häftlinge dem Wehrmacht zur Verfügung gestellt, um die Befestigung zu bauen. Die Qual wurde immer größer. In diesen schrecklichen Bedingungen wurden die Häftlinge 5 Wochen lang gehalten.

Anfangs März begann die sowjetische Armee die Befreiungsoperation von Gdynia und Gdańsk. Die deutsche Obrigkeit wollte nicht zulassen, dass die Häftlinge befreit werden, deshalb wurde nächste Evakuierung angeordnet. Nur 50-60% der Häftlinge waren imstande weiter zu marschieren. Die Kranken und Sterbenden wurden in den Lagern gelassen. Der Rest wurde weiter getrieben. Man beabsichtigte nach Puck und Gdynia zu gelangen. Von dort wollte man die Häftlinge mit Schiffen nach Deutschland transportieren. Dank der sowjetischen Offensive, die schnell voranging, wurde diese Absicht nicht realisiert. Die Menschen, die überlebten, wurden von der Roten Armee befreit.

Tragisch ist die Bilanz der Evakuierung von Stutthof und von den Stutthof-Außenlagern. Es wird geschätzt, dass in allen Evakuierungen, die nach dem 25. Januar 1945 (auch See-Evakuierungen) begannen, nach verschieden Quellen, von 20000 bis 25000 Häftlinge ums Leben gekommen sind. Für viele von ihnen war die Befreiung keine Erlösung, weil sie weiter vor Krankheiten und Erschöpfung starben. Sicherlich gäbe es viel mehr Opfer, wenn die kaschubische Bevölkerung den Häftlingen nicht geholfen hätte. Trotz der Verbote und Lebensbedrohung versorgten sie die Häftlinge mit Kleidung und Nahrung. Man half ihnen bei der Flucht und versteckte sie.

In der Kaschubei erinnert man sich bis heute sehr gut an diesen Todesmarsch. Auf dem Weg der Evakuierung befinden sich mehrere Gedenkstätten, Friedhöfe und Museen. Die Gedenkstätten werden oft von denjenigen gepflegt, die unmittelbare Zeugen und Teilnehmer dieser Ereignisse waren. Jetzt wird die Pflege von ihren Kindern oder Enkelkindern übernommen. 

Quelle: Janina Grabowska-Chałka,  „Stutthof - hitlerowski obóz koncentracyjny”.

ws

Tłumaczenie: Maja Jabłońska 

Evakuierungsroute – Ausstellung vom Stutthof Museum

Evakuierungsrouten der Unterlager - Ausstellung vom Stutthof Museum

Gedenktafel gestiftet von einem ehemaligen Häftling des KL Stutthof, P. Renard Nr 23569 - Ausstellung vom Stutthof Museum

Todesmarsch”, Bild von M. Kuzniecow - Ausstellung vom Stutthof Museum

Andenken der Opfer von KL Stutthof in dem ehemaligen Krematorium

+

Ausschnitt der Erinnerungen von norwegischen Häftlingen - Ausstellung vom Stutthof Museum

Marsz Śmierci więźniów KL Stutthof

25 stycznia 1945 roku komendant obozu koncentracyjnego Stutthof, Paul Werner Hoppe, zarządził rozpoczęcie ewakuacji obozu. Trasa ewakuacji prowadziła przez Mikoszewo, Cedry Wielkie, Pruszcz Gdański, Straszyn, Łapino, Kolbudy, Niestępowo, Żukowo, Przodkowo, Pomieczyno, Luzino, Godętowo do Lęborka. Przewidywano marsz 7-dniowy. W rozkazie ewakuacyjnym wyraźnie nakazano SS-manom, aby "wszelkie próby ucieczki lub przygotowań do buntu łamali w sposób bezwzględny przy użyciu broni palnej". Przeznaczonych do ewakuacji ustawiono w kolumny marszowe. Łącznie na trasę tragicznego marszu śmierci wyszło ponad 11 000 osób, czyli prawie połowa z 23 984 więźniów znajdujących się tego dnia w obozie. Jednocześnie nastąpiła ewakuacja wszystkich podobozów Stutthofu. Więźniom rozdano trochę obozowej odzieży i koców oraz prowiant składający się z około 500 g chleba i około 120 g margaryny lub topionego sera. Większość wygłodniałych więźniów zjadła otrzymaną żywność od razu, dalej maszerując bez jedzenia.

Kolumny więźniów przebywały codziennie ponad 20 km, brnąc w głębokim śniegu, przy temperaturze -20°C. Nawet ci więźniowie, którzy wyszli z obozu w stosunkowo dobrej kondycji fizycznej, nie byli w stanie sprostać trudom marszu. Wyznaczone uprzednio trasy w większości zajmowała ewakuowana niemiecka ludność cywilna i cofające się jednostki Wehrmachtu.  Niektórzy dowódcy zmieniali więc trasy i prowadzili kolumny bocznymi drogami, trudniejszymi do przebycia. Często maszerowano nocą. Miejsca postoju były wybierane przypadkowo. Nie było przygotowanych ani miejsc noclegowych ani wyżywienia. Przez pierwsze 3 dni marszu więźniowie nie otrzymali żadnego posiłku. Na nocleg zamykano ich w stodołach, dużych oborach i innych pomieszczeniach gospodarskich, a także w kościołach w Żukowie, Przodkowie, Pomieczynie, i Łebnie. Zabroniono kontaktowania się z miejscową ludnością. Najtrudniejszy dla więźniów okres rozpoczął się 3-4 dnia marszu, kiedy pogoda znacznie pogorszyła się, był mróz, padał gęsty śnieg, wiał wiatr. Wyczerpanie maszerujących doszło kresu. Coraz więcej ludzi wlokło się w końcu kolumny. Padających na śnieg i nie mogących dotrzymać kroku maszerującym rozstrzeliwano.

Założenia planu ewakuacyjnego od początku nie zostały zrealizowane. Nie było miejsc, w których można by zorganizować tzw. obozy ewakuacyjne. Te zaplanowane wcześniej zajął Wehrmacht. Bardzo dotkliwie dawał się też we znaki brak żywności. W końcu wszystkie obozy służby pracy (RAD - Reichsarbeitsdienst) w powiecie lęborskim przekształcono w obozy ewakuacyjne. Obozy te znajdowały się w miejscowościach: Gęś, Krępa Kaszubska, Tawęcino, Rybno, Nawcz, Łówcz, Gniewino i Toliszczek.

W obozach nie zapewniono więźniom choćby najbardziej prymitywnych warunków życia. Składały się one zwykle z kilku drewnianych baraków i pomieszczenia gospodarczego. Wnętrza baraków były pozbawione jakiegokolwiek wyposażenia. Nie było wody. Obozy nie posiadały również najprostszego zaplecza sanitarnego. Były to letnie obozy przeznaczone dla 100-200 osób. Upchnięto w nich od 500 do 2000 więźniów w jednym. Ciasnota więc była taka, że więźniowie nie mieli miejsca, aby położyć się na podłodze. Część z nich koczowała początkowo pod gołym niebem. Panował brud, rozprzestrzeniały się wszy. Obozy nie były zaopatrywane w żywność. Komendanci dbali jedynie o zaopatrzenie dla załogi. Dla więźniów pozostawały resztki. W drugiej połowie lutego więźniów oddano do dyspozycji Wehrmachtu, do robót fortyfikacyjnych. Doszła więc dla nich jeszcze jedna udręka - ciężka praca. W tych warunkach tysiące więźniów przetrzymywanych było przez ponad 5 tygodni.

W początkach marca wojska radzieckie przystąpiły do operacji mającej na celu wyzwolenie Gdyni i Gdańska. Władze niemieckie nie chcąc dopuścić do wyzwolenia więźniów, zarządziły ponowną ich ewakuację. Zdolnych do marszu okazało się jedynie 50-60 procent. Pozostali byli ciężko chorzy i umierający. Pozostawiono ich w obozach, resztę zaś popędzono. Punktem docelowym miał być Puck i Gdynia, skąd więźniów zamierzano przetransportować statkami do Niemiec. Dzięki szybko posuwającej się ofensywie wojsk radzieckich zamierzenia tego nie zrealizowano. Ci, którzy przeżyli zostali wyzwoleni przez Armię Czerwoną.

Bilans ewakuacji Stutthofu oraz jego podobozów jest tragiczny. Ocenia się, że we wszystkich ewakuacjach przeprowadzonych od 25 stycznia 1945r. (w tym również w ewakuacjach drogą morską) zginęło, według różnych szacunków, od 20 000 do 25 000 więźniów. Dla wielu z nich wyzwolenie nie było wybawieniem, ponieważ w dalszym ciągu umierali z powodu chorób i wycieńczenia. Ofiar byłoby z pewnością więcej, gdyby nie poświęcenie ludności kaszubskiej, która jak mogła pomagała więźniom. Pomimo zakazów i groźby utraty życia, dostarczano jedzenie i ubranie. Pomagano w ucieczkach i ukrywaniu uciekinierów.

Pamięć o Marszu Śmierci na Kaszubach do dzisiaj jest bardzo żywa. Na trasie ewakuacji znajduje się wiele miejsc upamiętnienia, cmentarzy oraz izb pamięci. Opiekę nad miejscami pamięci sprawują nierzadko jeszcze ci, którzy byli bezpośrednimi świadkami i uczestnikami tamtych wydarzeń. Teraz opiekę przejmują ich dzieci i wnuki.   

Źródło: Janina Grabowska-Chałka,  „Stutthof - hitlerowski obóz koncentracyjny”.

Tablica pamiątkowa ufundowana przez byłego więźnia KL Stutthof, P. Renard nr 23569 - ekspozycja Muzeum Stutthof.

"Marsz Śmierci", obraz M. Kuzniecowa - ekspozycja Muzeum Stutthof.

Upamiętnienie ofiar KL Stutthof w budynku byłego krematorium.